เมื่อความซับซ้อนของกฎหมายและภาระค่าใช้จ่ายกลายเป็นกำแพงสูงที่กั้นผู้คน โดยเฉพาะกลุ่มเปราะบาง ออกจากการได้รับสิทธิขั้นพื้นฐาน ความยุติธรรมจึงอาจเป็นเพียงสิ่งที่ไกลเกินเอื้อมสำหรับใครหลายคน ท่ามกลางช่องว่างนี้ การส่งเสริมให้ทุกคนสามารถปกป้องสิทธิของตนเองได้อย่างเท่าเทียม ไม่เพียงช่วยลดความเหลื่อมล้ำ แต่ยังเป็นการวางรากฐานสำคัญในการสร้างสังคมที่ยึดคนเป็นศูนย์กลางอย่างแท้จริง
สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) โดย TIJ Academy จึงได้ร่วมกับสำนักงานศาลยุติธรรม (CoJ) จัดกิจกรรม Common Ground ชวน Talk หัวข้อ "แนวทางการเพิ่มความสามารถให้กับประชาชน ในการดำเนินคดีด้วยตนเอง" ในวันที่ 18 สิงหาคม 2569
เวทีนี้ได้เปิดพื้นที่แลกเปลี่ยนเรียนรู้เกี่ยวกับการพัฒนาระบบและนวัตกรรมสำหรับการให้บริการของภาครัฐที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรมให้เอื้อต่อการดำเนินคดีด้วยตนเองของประชาชน เพื่อสนับสนุนให้ประชาชนได้รับสิทธิขั้นพื้นฐานในการเข้าถึงความยุติธรรมได้อย่างรวดเร็วและสะดวกยิ่งขึ้น ให้ทุกคนสามารถลุกขึ้นมาปกป้องสิทธิได้ด้วยตนเอง
เวทีเสวนาครั้งนี้ได้รับเกียรติดำเนินการเสวนาจาก นายไกรผล อรัญรัตน์ ผู้พิพากษาศาลชั้นต้น ประจำสำนักประธานศาลฎีกา ในการเชื่อมโยงประเด็นปัญหาและหาแนวทางอุดของช่องว่างที่ทำให้ประชาชนไม่สามารถเข้าถึงความยุติธรรม พร้อมแลกเปลี่ยนกับวิทยากรและผู้เชี่ยวชาญ ในแวดวงวิชาการด้านกฎหมาย ดังนี้
การออกแบบกระบวนการยุติธรรมโดยยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง
ดร.อณูวรรณ วงศ์พิเชษฐ์ รองผู้อำนวยการ TIJ กล่าวโดยสรุปว่า รัฐต้องเข้าใจปัญหาจริง ลดอุปสรรค “ยุ่ง ยาก แพง” และออกแบบบริการให้เข้าถึงได้มากขึ้น เพิ่มทางเลือกในการเข้าถึงกลไกความช่วยเหลือที่เหมาะสมให้ประชาชนสามารถเข้าถึงความยุติธรรมได้อย่างแท้จริง
การนำเทคโนโลยีและนวัตกรรรมมายกระดับกระบวนการศาล
นายเผ่าพันธ์ ชอบน้ำตาล รองเลขาธิการสำนักงานศาลยุติธรรม กล่าวถึง การสร้างโมเดลการให้บริการแบบใหม่ที่ช่วยส่งเสริมภารกิจของศาลให้มีความสะดวกรวดเร็ว โดยเฉพาะการเข้าถึงข้อมูล เพื่อให้ประชาชนเข้าถึงการพิจารณา-พิพากษาคดี และได้รับการคุ้มครองสิทธิอย่างเป็นธรรม
ลดช่องว่างขนาดใหญ่ระหว่างกฎหมายกับความเข้าใจของประชาชน
ผศ. ดร.พัชร์ นิยมศิลป อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย ระบุถึงการลดช่องว่างในการเข้าถึงความยุติธรรมว่า ไม่เพียงการปฏิรูปกฎหมายเท่านั้น แต่ต้องเข้าใจความต้องการของประชาชน ควบคู่ไปกับการพัฒนาทักษะให้บุคคลากรในกระบวนการยุติธรรมให้ได้มาตรฐาน สร้างระบบนิเวศที่ประชาชนเข้าถึงกระบวนการยุติธรรมที่มีคุณภาพ — โดย
ใช้เทคโนโลยีเป็นเครื่องมือทุ่นแรง
ผศ. ดร.พีรพัฒ โชคสุวัฒนสกุล อาจารย์ประจำคณะนิติศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย แลกเปลี่ยนถึงการออกแบบนโยบายที่นำเอาความสามารถของ AI มาเสริมความสามารถของประชาชน เพื่อลดความเหลื่อมล้ำและช่วยให้ประชาชนประเมินทางเลือกของตนเองได้ดียิ่งขึ้น
ทั้งนี้ เวทีเสวนาให้ข้อสรุปว่าความสำเร็จในการดำเนินงานดังกล่าว ต้องอาศัยความร่วมมือเชิงบูรณาการ ทั้งการปรับทัศนคติ การออกแบบกฎหมายที่เอื้อต่อประชาชน และใช้เทคโนโลยีอย่างชาญฉลาด หัวใจสำคัญคือ เปลี่ยนจากการออกแบบกระบวนการยุติธรรมจากมุมของระบบ มาสู่การออกแบบจากประสบการณ์และความต้องการของประชาชน เพื่อสร้างสังคมแห่งความยุติธรรมที่ยั่งยืนสำหรับทุกคน
