กระบวนการยุติธรรมที่ยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง หรือ People-Centred Justice Systems นั้นเป็นกรอบแนวคิดที่ องค์การเพื่อความร่วมมือทางเศรษฐกิจและการพัฒนา (OECD) เสนอไว้ว่าเป็น “แนวทางที่มุ่งเน้นประชาชนเป็นศูนย์กลาง โดยเปลี่ยนจุดโฟกัสของระบบยุติธรรมจากการยึดสถาบันเป็นหลัก ไปสู่การเข้าใจและตอบสนองความต้องการทางกฎหมายและความยุติธรรมของบุคคลและชุมชน โดยเฉพาะอย่างยิ่งกลุ่มเปราะบางและกลุ่มที่ยังเข้าไม่ถึงบริการทางกฎหมายและความยุติธรรม”
ในการดำเนินงานมิติดังกล่าว คณะกรรมาธิการ OECD ได้จัดทำคู่มือการดำเนินงานด้านการเข้าถึงความยุติธรรมและกระบวนการยุติธรรมที่มีประชาชนเป็นศูนย์กลางของ OECD (Toolkit for Access to Justice and People-Centred Justice Systems) โดยได้แบ่งการดำเนินงานดังกล่าวออกเป็น 5 เสาหลัก ได้แก่ 1. วัตถุประสงค์และวัฒนธรรมองค์กรเพื่อประชาชน 2. การออกแบบและการให้บริการที่ยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง 3. โครงสร้างพื้นฐานและการบริหารจัดการ 4. การเสริมสร้างศักยภาพและการมีส่วนร่วมของประชาชน และ 5. การวางแผน ติดตาม และประเมินผลโดยใช้ข้อมูลเชิงประจักษ์และการมีส่วนร่วม พร้อมด้วยกรณีศึกษาในการนำกรอบแนวทางนี้ไปปรับใช้ให้สอดคล้องกับบริบทของประเทศต่าง ๆ
ประเทศไทยในวันนี้อยู่ระหว่างการสมัครเข้าร่วมการเป็นสมาชิก OECD โดยมุ่งหวังจะบรรลุเป้าหมายใน พ.ศ. 2571 และขณะนี้อยู่ในขั้นตอนการประเมินทางเทคนิค (Technical Review) ซึ่งเป็นขั้นตอนที่ 6 จาก 10 ขั้นตอน ในการประเมินดังกล่าวหน่วยงานที่เกี่ยวข้องของประเทศไทยจะทำงานร่วมกับคณะกรรมการ OECD ทั้งหมด 25 คณะ โดยคณะกรรมการจะให้ข้อเสนอแนะในการปรับกฎหมาย นโยบาย และแนวปฏิบัติเพื่อให้สอดคล้องกับมาตรฐานของ OECD ซึ่งรวมไปถึงมิติของการเข้าถึงความยุติธรรมและกระบวนการยุติธรรมที่มีประชาชนเป็นศูนย์กลางด้วย
สำหรับความคืบหน้าล่าสุด สถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) หน่วยประสานงานหลักกับหน่วยงานในกระบวนการยุติธรรมและหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ได้จัดการประชุมเพื่อนำเสนอผลการประเมินเบื้องต้นสถานะระบบยุติธรรมไทยตามมาตรฐานระบบที่มีประชาชนเป็นศูนย์กลางของ OECD เมื่อวันที่ 7 กันยายน พ.ศ. 2569 ที่ห้อง Learning Studio 1 ชั้น 1 อาคาร TIJ ถนนแจ้งวัฒนะ กรุงเทพฯ โดยเป็นการนำเสนอผลการประเมินเบื้องต้นฯ ภายหลังคณะผู้แทน OECD เดินทางมายังประเทศไทยเพื่อลงพื้นที่เก็บข้อมูลผ่านการหารือกับหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง (Fact-Finding Interview Mission) ระหว่างวันที่ 8 – 12 มิถุนายน พ.ศ. 2569
ทั้งยังเป็นการดำเนินงานต่อเนื่องจากการประชุมเชิงปฏิบัติการเพื่อทบทวนระบบยุติธรรมตามแบบสำรวจระบบยุติธรรมที่ยึดประชาชนเป็นศูนย์กลาง (People-Centered Justice and Access to Justice) และการเข้าถึงความยุติธรรมของ OECD เมื่อวันที่ 9 มีนาคม 2569
ระหว่างการประชุมผู้แทนหน่วยงานภาครัฐที่เกี่ยวข้องกับกระบวนการยุติธรรม 10 หน่วยงาน จำนวน 24 คน ได้ร่วมแลกเปลี่ยนความคิดเห็นต่อผลการประเมินและให้ข้อมูลสนับสนุนเพิ่มเติม รวมทั้งการหารือแนวทางการนำข้อมูลไปใช้ประโยชน์ ซึ่งรวมไปถึงการนำข้อมูลไปใช้ในการจัดทำรายงานสถานการณ์ระบบยุติธรรมที่มีประชาชนเป็นศูนย์กลาง (State of People-Centred Justice Report) และการเตรียมความพร้อมสำหรับกระบวนการ OECD Accession Review of Thailand (Fact-Finding Meeting) ของประเทศไทย
การดำเนินงานทั้งหมดนี้เป็นส่วนหนึ่งของความร่วมมือทางวิชาการที่ TIJ มีร่วมกับ OECD ในโครงการ Justice System Scan เพื่อสนับสนุนประเทศไทยเข้าสู่การเป็นสมาชิกของ OECD โดยเป็นการประเมินภาพรวมระบบยุติธรรมไทย โดยเฉพาะอย่างยิ่งในมิติของการเข้าถึงความยุติธรรมที่ต้องอาศัยการสร้างสภาพแวดล้อมของระบบยุติธรรมให้มีมาตรฐานและได้รับการยอมรับในระดับสากล
