เรือนพัศดี โอกาสถานแห่งที่ 2 เปิดพื้นที่แห่งโอกาสผ่านเทศกาล “O-KASA นกกระจาบทอง” สร้างรังที่เหมาะสม เพื่อสังคมที่ปลอดภัยและยั่งยืน
อาคารเรือนไม้เก่าอายุกว่า 126 ปี ซึ่งครั้งหนึ่งเคยเป็นบ้านพักผู้บัญชาการเรือนจำ กำลังจะได้รับชีวิตใหม่อีกครั้ง เมื่อสถาบันเพื่อการยุติธรรมแห่งประเทศไทย (TIJ) ร่วมกับเรือนจำจังหวัดพระนครศรีอยุธยา และคณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยกรุงเทพ เดินหน้าพัฒนา “เรือนพัศดี” ให้กลายเป็น “โอกาสสถานแห่งที่ 2” พื้นที่แห่งการเรียนรู้ การฝึกอาชีพ และการเตรียมความพร้อมก่อนปล่อยสำหรับผู้ต้องขังหญิง โดยมีเป้าหมายสำคัญในการสร้างสะพานเชื่อมระหว่างโลกภายในเรือนจำกับสังคมภายนอก เพื่อให้การกลับคืนสู่สังคมเป็นไปอย่างมีศักดิ์ศรีและยั่งยืน
โครงการปรับปรุงเรือนพัศดี จังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นการต่อยอดจากความสำเร็จของ “โอกาสถานแห่งที่ 1” ณ เรือนพธำมรงค์ จังหวัดเชียงใหม่ ซึ่งเริ่มดำเนินการตั้งแต่ปี พ.ศ. 2563 โดยแสดงให้เห็นถึงศักยภาพของการนำอาคารประวัติศาสตร์มาปรับใช้ให้เกิดประโยชน์ต่อสังคม ทั้งในมิติของการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรม การสร้างพื้นที่ฝึกทักษะอาชีพให้แก่ผู้ต้องขัง การลดอคติและการตีตราทางสังคม ตลอดจนการส่งเสริมความร่วมมือระหว่างเรือนจำกับชุมชน
จากบทเรียนดังกล่าว นำมาสู่การพัฒนาเรือนพัศดีในจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เมืองที่มีทุนทางประวัติศาสตร์และวัฒนธรรมอันทรงคุณค่า ให้เป็นพื้นที่ต้นแบบที่ผสานการอนุรักษ์สถาปัตยกรรมเข้ากับการสร้างโอกาสทางสังคม โดยมุ่งเน้นการฝึกทักษะอาชีพ การสร้างรายได้ และการพัฒนาคุณภาพชีวิตของผู้ต้องขัง เพื่อให้สามารถนำความรู้และประสบการณ์ไปต่อยอดเป็นอาชีพได้จริงเมื่อพ้นโทษ

โอกาสสำคัญ ลดกระทำผิดซ้ำ สู่การกลับคืนสู่สังคมอย่างยั่งยืน
การกลับคืนคนสู่สังคมไม่ได้เป็นเพียงการสิ้นสุดระยะเวลาการรับโทษ แต่ยังเป็นโอกาสที่เอื้อให้ผู้ก้าวพลาดสามารถเริ่มต้นชีวิตใหม่ได้อย่างมั่นคง ทั้งด้านอาชีพ รายได้ การยอมรับจากสังคม และการมีคุณภาพชีวิตที่ดี

นางสาวชลธิช ชื่นอุระ ผู้อำนวยการสำนักส่งเสริมข้อกำหนดกรุงเทพและการปฏิบัติต่อผู้กระทำผิด TIJ ถ่ายทอดแนวคิดและความสำคัญของโครงการว่า ตลอดระยะเวลาที่ผ่านมา TIJ มุ่งส่งเสริมโอกาสให้แก่ผู้ที่เคยก้าวพลาด พร้อมสนับสนุนการพัฒนากระบวนการปฏิบัติต่อผู้กระทำผิดให้สอดคล้องกับมาตรฐานสากล โดยเฉพาะการตระหนักถึงบทบาทของเรือนจำในฐานะส่วนหนึ่งของกระบวนการฟื้นฟูและเตรียมความพร้อมผู้ต้องขังก่อนกลับคืนสู่สังคม
อย่างไรก็ตาม การดำเนินงานภายในเรือนจำเพียงอย่างเดียวอาจไม่เพียงพอ หากสังคมภายนอกยังขาดพื้นที่รองรับและโอกาสในการนำทักษะที่ได้รับการฝึกฝนไปใช้ประกอบอาชีพจริง
“ประเทศไทยมีผู้พ้นโทษปีละ 2 แสนคน แม้หลายคนจะผ่านการฟื้นฟูตนเองแล้ว แต่ทักษะอาชีพที่ได้รับการฝึกกลับไม่มีโอกาสนำไปใช้จริง ทำให้ 1 ใน 3 ต้องกลับมากระทำผิดซ้ำภายใน 3 ปี... กระบวนการยุติธรรมไม่ได้จบแค่ในกำแพง แต่เราต้องร่วมกับสังคมสร้างพื้นที่ส่งต่อ ให้โอกาสพวกเขาได้นำทักษะมาใช้เลี้ยงชีพได้จริง” นางสาวชลธิช กล่าว


แนวคิดดังกล่าวสะท้อนให้เห็นว่า การลดการกระทำผิดซ้ำไม่อาจเป็นภารกิจของเรือนจำหรือหน่วยงานในกระบวนการยุติธรรมเพียงฝ่ายเดียว แต่จำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากสังคมในการสร้างโอกาสและระบบสนับสนุนที่ต่อเนื่อง โดยเฉพาะการเปิดพื้นที่ให้ผู้พ้นโทษได้แสดงศักยภาพ พิสูจน์ความสามารถ และกลับมาเป็นส่วนหนึ่งของสังคมได้อย่างเต็มภาคภูมิ
จากพื้นที่แห่งโอกาส สู่ความยุติธรรมที่ทุกคนมีส่วนร่วม
การพัฒนาโอกาสถานแห่งที่ 2 เป็นอีกหนึ่งความร่วมมือระหว่าง TIJ และมหาวิทยาลัยกรุงเทพ ซึ่งทำงานร่วมกันมาอย่างต่อเนื่องตั้งแต่การพัฒนาโอกาสถานแห่งแรก ณ เรือนพธำมรงค์ จังหวัดเชียงใหม่ โดยในครั้งนี้ TIJ และมหาวิทยาลัยกรุงเทพ ร่วมกันพัฒนาพื้นที่ในจังหวัดอยุธยา เพื่อให้อาคารประวัติศาสตร์สามารถกลับมามีชีวิตและทำหน้าที่เป็นพื้นที่สร้างประโยชน์แก่สังคมได้อีกครั้ง

ผศ.ดร.ฤทธิรงค์ จุฑาพฤฒิกร ที่ปรึกษาศูนย์วิจัยนวัตกรรมสิ่งแวดล้อมสรรค์สร้าง คณะสถาปัตยกรรมศาสตร์ มหาวิทยาลัยกรุงเทพ กล่าวถึงความคาดหวังต่อการขยายผลแนวคิดโอกาสถานว่า
“เรามีทัณฑสถานทั่วประเทศ แต่พื้นที่โอกาสถานมีไม่เยอะ อยากเห็นโอกาสถานกระจายไปทั่วประเทศเช่นเดียวกับทัณฑสถาน”
พร้อมเน้นย้ำถึงความสำคัญของการสร้างโอกาสอย่างเสมอภาค และการปฏิบัติต่อผู้ที่เคยก้าวพลาดในฐานะมนุษย์ที่มีศักดิ์ศรี โดยมองว่าสิ่งนี้คือ “ความยุติธรรมที่กระตือรือร้น” ซึ่งไม่ใช่เพียงการให้ความช่วยเหลือ แต่เป็นการร่วมกันสร้างเงื่อนไขให้ทุกคนสามารถเข้าถึงโอกาสและเริ่มต้นชีวิตใหม่ได้จริง

ผนวกรวม 2 แรงบันดาลใจ “รัง” นกกระจาบทองแห่งการเริ่มต้นใหม่ และ O-KASA บ้านแห่งโอกาส
แม้โลกหลังกำแพงเรือนจำจะเป็นพื้นที่ที่ไม่มีใครปรารถนาจะเข้าไปใช้ชีวิต แต่ภายในแดนหญิงของเรือนจำจังหวัดพระนครศรีอยุธยา กลับกลายเป็นพื้นที่ปลอดภัยให้กับเหล่านกกระจาบทองที่ใช้เส้นหญ้าและเศษฟางเส้นเล็ก ๆ ถักทอจนกลายเป็นรังที่แข็งแรงและอบอุ่น เป็นพื้นที่หลบภัยและฟูมฟักชีวิตใหม่ ขณะที่ปีกของนกซึ่งโบยบินเข้าออกจากแดน เปรียบเสมือนสัญลักษณ์ของอิสรภาพและความหวังที่จะได้ออกไปเริ่มต้นชีวิต
อีกครั้ง
ภาพของรังนกกระจาบทองจึงมิได้เป็นเพียงภาพธรรมชาติที่งดงาม หากยังสะท้อนเรื่องราวของผู้ต้องขังหญิงที่ต่างรอคอยโอกาสในการเริ่มต้นใหม่ เพราะเช่นเดียวกับรังนกที่ต้องอาศัยเส้นหญ้าแต่ละเส้นถักทอเข้าด้วยกัน การสร้างชีวิตใหม่ก็ต้องอาศัยพื้นที่ที่ปลอดภัย การดูแลประคับประคอง และโอกาสที่เหมาะสม เพื่อให้ผู้หญิงคนหนึ่งได้เรียนรู้ เติบโต และเตรียมพร้อมกลับไปใช้ชีวิตในสังคมอีกครั้งอย่างมีศักดิ์ศรี
แรงบันดาลใจจาก “รัง” นกกระจาบทอง จึงถูกนำมาผสานกับแนวคิด O-KASA หรือ “บ้านแห่งโอกาส” ในการพัฒนาเรือนพัศดีให้เป็นโอกาสถานแห่งที่ 2 ผ่านเทศกาล “Okasa นกกระจาบทอง” พื้นที่ที่ไม่ได้มุ่งเพียงสร้างทักษะอาชีพให้แก่ผู้ต้องขังหญิง แต่ยังเป็นพื้นที่แห่งการเรียนรู้ การฝึกฝน และการเตรียมความพร้อมก่อนกลับคืนสู่สังคม รวมถึงเป็นสะพานเชื่อมให้ผู้พ้นโทษหญิงได้มีโอกาสประกอบอาชีพ มีรายได้ และได้รับการยอมรับจากสังคม
“เทศกาล Okasa นกกระจาบทอง” สร้างรังที่เหมาะสม เพื่อสังคมที่ปลอดภัย
ภายใต้แนวคิดการสร้างพื้นที่แห่งโอกาส โครงการปรับปรุงเรือนพัศดีมุ่งพัฒนาเป็นต้นแบบความร่วมมือระหว่างภาครัฐ ภาคเอกชน สถาบันการศึกษา และภาคประชาสังคม โดยผสานการอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมเข้ากับการฟื้นฟูและพัฒนาศักยภาพผู้ต้องขัง ผ่านการจัดตั้งศูนย์การเรียนรู้และเตรียมความพร้อมก่อนปล่อย พื้นที่ฝึกทักษะอาชีพ ตลอดจนกิจกรรมท่องเที่ยวและการเรียนรู้ โดยมีกำหนดระยะเวลาดำเนินงานเบื้องต้น 3 ปี
ประเดิมการเปิดพื้นที่ด้วยเทศกาล “Okasa นกกระจาบทอง” ซึ่งตั้งเป้าจัดขึ้นในช่วงต้นปี พ.ศ. 2570 โดยใช้ภาพนกกระจาบทองที่ถักทอรังอย่างประณีตภายในแดนหญิงของเรือนจำจังหวัดพระนครศรีอยุธยา เป็นสัญลักษณ์ของการสร้างพื้นที่และสภาพแวดล้อมที่เอื้อต่อการเติบโต เปรียบเสมือนการมอบโอกาสให้ผู้ก้าวพลาดได้เตรียมความพร้อมและกลับคืนสู่สังคมอย่างมั่นคง
เทศกาลดังกล่าวจะจัดขึ้นในรูปแบบตลาดเพื่อสังคม โดยความร่วมมือจากภาคีเครือข่ายหลากหลายภาคส่วน เปิดพื้นที่ให้ผู้ต้องขังได้ฝึกทักษะผ่านการปฏิบัติงานจริง ทั้งการผลิตสินค้า อาหาร ขนม นวดและการเกษตร เพื่อพัฒนาประสบการณ์และต่อยอดสู่การประกอบอาชีพ สร้างรายได้ภายหลังพ้นโทษ
โครงการโอกาสสถานแห่งที่ 2 จึงเป็นการเปลี่ยนพื้นที่ทางประวัติศาสตร์เป็นพื้นที่แห่งโอกาส ให้ผู้ที่เคยก้าวพลาดได้กลับมายืนหยัดในสังคมอย่างมีศักดิ์ศรี เพราะสังคมที่ปลอดภัยและยั่งยืน ต้องไม่เพียงลดการกระทำผิดซ้ำ แต่ต้องร่วมกันสร้างโอกาสให้ทุกคนสามารถเริ่มต้นชีวิตใหม่ได้อีกครั้ง